📋 Mục lục bài viết
Mười hai giờ ngoài đường và 298.000 đồng
Ngày 12/09/2026, nhiều nhóm tài xế ở TP.HCM và Hà Nội kêu gọi nhau tắt ứng dụng hai ngày để phản đối mức khấu trừ của nền tảng. Báo Sài Gòn Giải Phóng dẫn lời một tài xế: chạy 17 cuốc trong khoảng 12 giờ, doanh thu 1,2 triệu đồng, bị trừ 949.000 đồng, thực nhận 298.000 đồng. Chúng tôi không có cách nào kiểm chứng từng con số trên màn hình điện thoại của anh. Nhưng chúng tôi biết chắc một điều: anh đã ở ngoài đường 12 giờ.
Mười hai giờ đó diễn ra ở đâu? Ở lề đường, dưới gầm cầu, trước cửa hàng tiện lợi, trong quán cà phê vỉa hè. Không có chỗ nào trong số đó được xây để một người làm việc 12 giờ. Bài này chúng tôi viết về khoảng trống ấy: người lao động phi chính thức trong trung tâm các thành phố lớn cần một chỗ dừng như thế nào, số liệu nào cho thấy nhu cầu đó, và phần nào có thể làm ngay mà không phải chờ.
Một nửa thành phố đang làm việc không có hợp đồng
Theo thông cáo báo chí ngày 03/07/2026 của Cục Thống kê, quý II/2026 cả nước có 52,7 triệu người có việc làm, trong đó tỷ lệ lao động có việc làm phi chính thức là 61,7%. Ở khu vực thành thị, tỷ lệ này là 47,1%. Nói cách khác, cứ hai người đang làm việc trong thành phố thì gần một người không có hợp đồng lao động, không có bảo hiểm xã hội bắt buộc, và không có nơi làm việc cố định để nghỉ giữa ca.
Tài xế công nghệ và người giao hàng là nhóm dễ nhìn thấy nhất trong số đó. Báo Xây dựng ngày 15/09/2026 dẫn số liệu của Liên đoàn Lao động TP.HCM: thành phố có khoảng 400.000 tài xế xe công nghệ và shipper. Cùng đợt, Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động thuộc Liên đoàn Lao động TP.HCM phối hợp với Bảo hiểm xã hội TP.HCM khảo sát 141 tài xế. Kết quả được Thanh Niên và VnExpress đăng ngày 15 và 16/09/2026:
- 93,6% coi chạy xe công nghệ là nghề chính.
- 46,1% chạy 8 đến 10 giờ mỗi ngày; 35,5% thường xuyên chạy trên 10 giờ.
- Muốn đạt khoảng 15 triệu đồng một tháng, tài xế phải chạy 13 đến 15 giờ mỗi ngày.
- 73,8% từng va chạm hoặc tai nạn khi làm việc.
- 88% muốn có cơ chế tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc; 93% muốn nghề của mình được công nhận.
Một bài phân tích khác của VnExpress trong tháng 9/2026 dẫn nghiên cứu về tài xế hai bánh toàn thời gian: thu nhập bình quân 11,07 triệu đồng một tháng, sau chi phí còn 9,29 triệu; làm 11,1 giờ mỗi ngày, 28 ngày mỗi tháng, tức khoảng 311 giờ một tháng. Để so sánh, thu nhập bình quân của người lao động cả nước quý II/2026 là 9,0 triệu đồng một tháng theo Cục Thống kê, với số giờ làm ít hơn nhiều. Tài xế không kiếm được nhiều hơn người khác. Họ chỉ ở ngoài đường lâu hơn.
Những ngày này: chiết khấu, và điều không đổi dù chiết khấu về đâu
Chúng tôi muốn nói rõ phạm vi, vì đây là chỗ dễ bị hiểu quá lên. Chúng tôi không phải nền tảng gọi xe, không phải bên trong tranh chấp, và không phải người phân xử mức chiết khấu. Chúng tôi chỉ ghi lại các dữ kiện đã được công bố, kèm tính chất của từng con số.
Mức khấu trừ mà nền tảng công bố với tài xế nằm trong khoảng 20 đến 27%, theo VOV Giao thông ngày 19/09/2026. Mức mà tài xế phản ánh trên các nhóm và với báo chí cao hơn nhiều, từ 40 đến 55% số tiền khách trả, vì cộng thêm phí nền tảng và phí bảo hiểm chuyến, theo Thanh Niên ngày 09/09/2026. Hai con số này không cùng một cách tính, và đó chính là lý do cơ quan quản lý vào cuộc. Ngày 08/09/2026, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia gửi văn bản và giấy mời làm việc, đề nghị một nền tảng cung cấp tài liệu về chính sách giá cước, phí và chiết khấu. Ngày 15/09/2026, Chủ tịch Ủy ban xác nhận việc này với báo chí. Ngày 21/09/2026, Cục Đường bộ Việt Nam thông báo rà soát các đơn vị kinh doanh vận tải qua ứng dụng công nghệ, theo VTV.
Kết quả của những cuộc làm việc đó chưa có. Nhưng có một điều sẽ không thay đổi dù mức chiết khấu được chốt ở đâu: ngày mai, người tài xế ấy vẫn ở ngoài đường 11 giờ. Mức chiết khấu quyết định anh mang về bao nhiêu tiền. Nó không quyết định anh có chỗ đi vệ sinh lúc hai giờ chiều hay không.
Bảo hiểm xã hội: điều luật đang được sửa, và điều có thể làm trong lúc chờ
Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15, có hiệu lực từ 01/07/2025, đã mở một cánh cửa. Điểm a khoản 1 Điều 2 đưa vào diện bắt buộc cả những người làm việc theo thoả thuận có tên gọi khác, miễn là thoả thuận đó thể hiện việc làm có trả công và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên. Khoản 6 cùng điều giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định bổ sung đối tượng khác theo đề xuất của Chính phủ.
Cánh cửa mở, nhưng tài xế công nghệ chưa bước qua. Ngày 23/06/2026, Tuổi Trẻ dẫn trả lời của Bộ Nội vụ: chưa bổ sung tài xế công nghệ, shipper và người bán hàng trực tuyến vào diện bảo hiểm xã hội bắt buộc, khuyến khích tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện; dự án luật sửa đổi dự kiến trình Quốc hội trong năm 2026. Ngày 18/09/2026, tại hội nghị góp ý dự thảo luật sửa đổi do Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM tổ chức, Phó Trưởng đoàn Trần Thị Diệu Thúy đề xuất đưa «người làm việc trên nền tảng số» vào khoản 1 Điều 2, và Bảo hiểm xã hội TP.HCM đồng thuận, theo Dân Trí ngày 19/09/2026. Trước đó, từ 31/07/2026, Đà Nẵng đã hỗ trợ 15 đến 30% mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện theo Nghị quyết 84 của Hội đồng nhân dân thành phố, hướng tới hơn 10.000 lao động nghề mới gồm tài xế công nghệ và shipper, theo Người Đưa Tin ngày 12/08/2026.
Chúng tôi ủng hộ hướng đi đó. Nhưng chúng tôi cũng nhìn thấy khoảng cách giữa một điều luật và một buổi chiều của người tài xế. Trong khảo sát 141 tài xế nói trên, phần lớn có bảo hiểm y tế theo hộ gia đình nhưng không có bảo hiểm xã hội. Muốn họ đăng ký bảo hiểm xã hội tự nguyện, cần một nơi họ ghé qua mỗi ngày, có người giải thích cho họ bằng lời, có tờ hướng dẫn trên bàn, có mã QR để làm ngay. Nơi đó không phải trụ sở cơ quan. Nơi đó phải ở trên đường họ chạy.
Nhu cầu vật lý: mái che, nước, nhà vệ sinh, một chỗ ngồi
Ngày 06/04/2026, Thanh Niên ghi nhận tài xế công nghệ ở TP.HCM tắt ứng dụng từ 11 đến 14 giờ vì nắng gắt, chấp nhận mất 20 đến 30% thu nhập; có người chứng kiến đồng nghiệp ngất trên đường. Đề nghị của họ rất cụ thể: điểm nghỉ công cộng có mái che, ghế ngồi và nước uống miễn phí, đặt tại cây xăng hoặc cửa hàng tiện lợi. Giữa tháng 9/2026, Hà Nội mưa lớn nhiều đêm liền; VietnamPlus ngày 15/09/2026 ghi nhận ngập ở nhiều tuyến phố và ùn tắc kéo dài. Người giao hàng không có lựa chọn tắt ứng dụng khi mưa, vì đơn hàng tăng đúng lúc đó.
Nhu cầu này đã có người trả lời trước chúng tôi. Ngày 27/09/2024, Liên đoàn Lao động Quận 8 ra mắt một điểm dừng chân miễn phí rộng khoảng 70 m² trong một quán cà phê trên đường Tạ Quang Bửu: chỗ đậu xe, nhà vệ sinh, wifi, trà đá miễn phí. Theo Người Lao Động, Trung tâm Công tác xã hội Công đoàn TP.HCM khi đó đã phối hợp ra mắt 10 điểm dừng chân như vậy cho tài xế xe ôm truyền thống và công nghệ. Mô hình rất giản dị và đúng chỗ. Chúng tôi coi đó là bằng chứng rằng nhu cầu là thật, và rằng một mặt bằng sẵn có trong phố có thể trở thành chỗ dừng cho hàng trăm người mỗi ngày chỉ với vài cấu phần tối thiểu.
Điểm liên kết Hạng C: cách chúng tôi đưa điểm dừng chân vào trung tâm thành phố
Trong bộ chuẩn thiết kế của chúng tôi có bốn hạng điểm. Ba hạng lớn cần đất: Complex từ 3.000 đến 5.000 m², Hạng A từ 1.500 đến 3.000 m², Hạng B từ 500 đến 1.500 m². Trung tâm thành phố không có đất như vậy. Vì thế hạng thứ tư, Hạng C, được thiết kế để không cần đất mới. Đó là điểm liên kết đặt trên mặt bằng sẵn có của đối tác: cây xăng, quán ăn, bãi đỗ, nhà văn hoá, chợ dân sinh, một góc sân của doanh nghiệp.
Cấu phần tối thiểu của một điểm liên kết vẫn giữ đủ chuẩn «5 CÓ» của chúng tôi, ở quy mô nhỏ nhất: quầy dịch vụ, trụ sạc, nhà vệ sinh đạt chuẩn không thu phí, nước uống miễn phí và bảng tin chính sách. Điểm liên kết có công tơ điện riêng, không đấu nhờ nguồn của đối tác, và có đường bao quản lý rõ để tháo lắp được khi cần. Chúng tôi đầu tư thiết bị, chia sẻ doanh thu với chủ mặt bằng, và vận hành theo cùng một bộ quy trình với các điểm lớn. Hạng C không phải mô hình cửa hàng tiện lợi thu nhỏ. Nó là lớp nhân bản nhanh nhất của mạng lưới, và là lớp duy nhất đi được vào phường, xã.
Với tài xế công nghệ, thứ tự ưu tiên tại một điểm liên kết trong phố khác với điểm trên quốc lộ. Trên quốc lộ, trụ sạc và phòng ngủ đứng đầu. Trong phố, đứng đầu là bóng mát, ghế ngồi, nước, nhà vệ sinh và ổ sạc điện thoại, rồi mới đến sạc xe. Phần lớn tài xế hai bánh hôm nay vẫn chạy xe xăng; điểm liên kết phục vụ họ trước hết bằng chỗ dừng, và sẵn sàng cho ngày họ đổi sang xe điện.
Ai trả tiền cho phần miễn phí?
Câu hỏi này luôn được đặt ra, và chúng tôi trả lời bằng cơ chế chứ không bằng lời hứa. Doanh thu thương mại tại điểm, gồm bán lẻ, suất ăn, dịch vụ sạc và quảng cáo, được trích lập thành ngân sách an sinh hạch toán riêng. Ngân sách đó duy trì nhà vệ sinh không thu phí, nước uống miễn phí, bù giá suất ăn và tổ chức sinh hoạt cộng đồng. Đề án của chúng tôi không đề nghị hỗ trợ tài chính công. Chính quyền địa phương kiến tạo bằng cách giới thiệu mặt bằng và thiết chế phù hợp; công đoàn và đoàn thể đồng hành bằng cách đồng tổ chức sinh hoạt và giám sát cam kết qua báo cáo hằng quý.
Chúng tôi muốn nói rõ giới hạn của mình. Mạng lưới 34 tỉnh, thành, 500 điểm dừng chân và 14.000 điểm sạc vệ tinh là định hướng của Dự án Scharge, không phải hiện trạng. Chúng tôi chưa có điểm nào đang vận hành trong trung tâm thành phố. Điều chúng tôi có là một bộ chuẩn đã dựng xong, bốn văn kiện ký ngày 09/09/2026 với các bên về nền tảng sạc, thiết bị, quỹ đất, thiết kế và dịch vụ tại điểm, và một quy trình tám bước từ mặt bằng đến vận hành. Điểm đầu tiên sẽ nói thay mọi lời giới thiệu.
Lời mời
Nếu quý vị là chủ một cây xăng, một quán ăn, một bãi xe hay một nhà văn hoá trong thành phố, quý vị đang giữ thứ mà 400.000 người cần: một mặt bằng ở đúng chỗ. Nếu quý vị là công đoàn hay nghiệp đoàn đang duy trì những điểm dừng chân giản dị như ở Quận 8, chúng tôi muốn học cách quý vị làm và góp phần thiết bị, quy trình để những điểm đó bền hơn. Nếu quý vị là cơ quan đang soạn dự thảo sửa Luật Bảo hiểm xã hội, chúng tôi sẵn sàng biến mỗi điểm liên kết thành một quầy phổ biến chính sách, nơi tài xế có thể đăng ký ngay giữa hai cuốc xe.
Hai giờ chiều, nắng 36 độ, một người tắt ứng dụng vì không chịu nổi nữa. Chúng tôi muốn khi anh tấp xe vào, ở đó có mái che, một ly nước, một nhà vệ sinh sạch, một ổ cắm sạc điện thoại, và trên bàn có tờ hướng dẫn đăng ký bảo hiểm xã hội tự nguyện với một người sẵn sàng giải thích. Chiết khấu là chuyện của bàn đàm phán. Chỗ dừng là chuyện của chúng tôi.
Liên hệ hợp tác mặt bằng và đồng hành: hotline 0981 107 900 · email hi@cdrestop.com.
Đọc thêm: Vì sao phải chuẩn hoá điểm dừng chân trên toàn quốc · Sau mỗi tay lái là một gia đình.